عیون اخبار الرضا (ع) یا عیون الاخبار تألیف ابوجعفر محمد بن على بن الحسین بن بابویه قمى، معروف به شیخ صدوق، به زبان عربى مفصلترین و معتبرترین کتاب در مورد جوانب مختلف زندگانى امام رضا(ع) و نیز سخنان ایشان در موضوعات مختلف است که در قرن چهارم هجرى نوشته شده است. این کتاب از مصادر بحارالانوار تالیف علامه مجلسی است.
احادیث این کتاب در ۶۹ باب تنظیم شده که بخشی از آن، سخنان امام رضا(ع) بوده و بخشی دیگر احادیثی که آن حضرت از امامان پیش از خود، روایت کرده است. عیون اخبار الرضا در موضوعاتی چون فقه، اخلاق، سیره و علم کلام از منابع مهم شیعه به شمار میرود.
محمد بن علی بن حسین بن موسی بن بابویه قمی مشهور به شیخ صدوق، عالم بزرگ شیعی قرن چهارم هجری قمری است. سال تولد وی پس از ۳۰۵ق، وفاتش ۳۸۱ق و مدفنش ری است. او را بزرگترین محدّث و فقیه مکتب حدیثی قم به شمار آورده و حدود ۳۰۰ اثر علمی به او نسبت دادهاند که بسیاری از آنها مفقود شده است. سایر آثار این عالم بزرگ را در این لینک مشاهده نمایید.
انگیزه تألیف
بنا به گفته شیخ صدوق در مقدمه کتاب، زمانی که صاحب بن عباد وزیر وقت و حاکم شیعی آن دوران، در مدح و ستایش امام رضا(ع) اشعاری را میسراید و آن را به او هدیه میدهد، وی نیز کتاب عیون اخبار الرضا را به پاس زحمات صاحب بن عباد نگاشته، به او اهدا میکند. شیخ مینویسد: ::: «هدیهای بهتر از این کتاب که از معارف بیکران امام رضا(ع) تألیف شده نیافتم تا در پاسخ دو قصیدۀ ابن عباد بفرستم».
شیخ صدوق به جهت این که انگیزهاش در تالیف کتاب قدردانی از قصیدههای صاحب بن عباد در مدح امام رضا(ع) بوده پیش از شروع کتاب در مقدمه سه روایت از امام صادق(ع) و امام رضا(ع) درباره ارزش و پاداش شعر گفتن درباره اهلبیت (ع) نقل کرده است که مضمونشان تأیید شدن شاعر با روح القدس و بهرهمندی از خانههای اختصاصی در بهشت است. بر اساس روایت امام رضا(ع) خداوند برای سراینده با ایمانی که در مدح اهلبیت(ع) شعری بسراید، شهری بزرگتر از دنیا بنا خواهد کرد که تمام فرشتگان مقرب الهی وپیامبران او را در آن خانه زیارت خواهند کرد.
مباحث کتاب:
باب اول: چرا امام رضا(ع)، رضا نامیده شد؟
باب دوم: اطلاعاتی در مورد مادر امام رضا.
باب سوم: در مورد تولد حضرت رضا(ع).
باب چهارم: روایاتی که از امام هفتم در مورد جانشینی امام رضا(ع) مطرح شده است.
باب پنجم: وصیتنامه امام موسی کاظم(ع).
باب ششم: امامت امام رضا(ع)
باب هفتم: احوالات امام موسی کاظم(ع) با هارون الرشید و موسی بن مهدی.
باب هشتم: درمورد شهادت امام هفتم(ع).
باب نهم: در مورد ساداتی که هارون به شهادت رساند.
باب دهم: در مورد واقفیون.
باب یازدهم: خطبههای امام رضا(ع) در مورد توحید.
باب دوازدهم: مناظرات امام درباره توحید.
باب سیزدهم: مناظره امام رضا با سلیمان مروزی.
باب چهاردهم: مناظره با علمای ادیان دیگر.
باب پانزدهم: مناظره در مورد عصمت انبیا.
باب شانزدهم: در مورد اصحاب رس.
باب هفدهم: در مورد آیه «و فدیناه بذبح عظیم».
باب هجدهم: در مورد کلام پیامبر اکرم(ص) که فرمود : «اناابن الذبیحین» (من پسر دو سربریدهام).
باب نوزدهم: علامتهای امام معصوم(ع).
باب بیستم: مقام و مرتبه امام(ع).
باب بیست و یکم: در مورد ازدواج حضرت رضا(ع).
باب بیست و دوم: در مورد مرتبه و انواع ایمان.
باب بیست و سوم: مناظره با مامون درمورد فرق بین عترت و امت.
باب بیست و چهارم: در مورد ماجرایی از حضرت علی(ع).
باب بیست و پنجم: در مورد زید بن علی.
باب بیست و ششم: در مورد فنون مختلف.
باب بیست و هفتم: در مورد هاروت و ماروت.
باب بیست و هشتم تا سی ویکم: در مورد مسائل مختلف از زبان حضرت.
باب سی و دوم: نامهها به محمد بن سنان.
باب سی و سوم: روایات فضل بن شاذان.
باب سی و چهارم: در مورد نقاط قوت اسلام و شریعت.
باب سی و پنجم: در مورد حضور حضرت در نیشابور و خانهای که آن حضرت داخلش شدند.
باب سی و ششم: در مورد خانههای حضرت و رفت و آمدها.
باب سی و هفتم: در مورد روایتی نادر.
باب سی و هشتم: حرکت حضرت به طوس و سپس به مرو.
باب سی و نهم: در مورد مسئله قبول ولایتعهدی و مخالفان و موافقان.
باب چهلم: نماز باران و اتفاقات پیرامون آن.
باب چهل و یکم: رفتارهای زشت مأمون با حضرت.
باب چهل و دوم: اشعاری که امام در پاسخ به رفتارهای مأمون ایراد میفرمود.
باب چهل و سوم: در مورد اخلاق پسندیده و عبادات امام.
باب چهل و چهارم: منازعات مأمون برای اثبات برگزیده بودن امام علی(ع) و امام رضا(ع).
باب چهل و پنجم: در مورد شیوه احاطه اهل بیت بر علوم و رد غلات.
باب چهل و ششم: ۴۲ خبر در مورد اثبات ولایت امام.
باب چهل و هفتم: نفرین کردن امام یکی از دشمنان را،
باب چهل و هشتم: : در مورد خبرهایی که امام رضا از آینده مأمون داد.
چهل و نهم: نفرین کردن برمکیان، و خبری که امام در مورد ناتوان بودن هارون در آزار به خود داده بود.
باب پنجاهم: روایتی که در مورد مدفن امام رضا(ع) و اثبات حقانیت و امامت آن جناب است.
باب پنجاه و یکم: آینده نگری امام از مسموم کردنش و مدفنش.
باب پنجاه و دوم: روایاتی در شان حضرت رضا و محبت آن جناب در دل محبان.
باب پنجاه و سوم: اینکه امام همه زبانها را میداند.
باب پنجاه و چهارم: پاسخ سوالات حسن بن علی الوشا قبل از پرسشش.
باب پنجاه و پنجم: پاسخ به سوال ابی قره.
باب پنجاه و ششم: مناظره با یحیی ضَحّاک سمرقندی.
باب پنجاه و هفتم: صحبتهای امام با برادرش زید بن موسی.
باب پنجاه و هشتم: مسموم شدن امام(ع).
باب پنجاه و نهم: روایتی در باب خلافت امام جواد(ع).
باب شصتم: مکر و حیله مأمون در خوراندن زهر به امام.
باب شصت و یکم تا شصت و پنجم: در مورد مسمومیت و زهر و ماجراهایش.
باب شصت و ششم: ثواب زیارت حرم حضرت معصومه(س).
باب شصت و هفتم : در مورد کیفیت زیارت امام رضا(ع).
باب شصت و هشتم: در مورد زیارت وداع با حضرت رضا(ع).
باب شصت و نهم: در مورد زیارتی که وارد شده برای امام علیهالسلام و جمیع ائمه و در مورد معجزات حضرت رضا(ع)
شیخ صدوق در پایان این کتاب همانند دیگر کتبش سلسله اسناد برخی روایات را به طور کامل ذکر کرده و در برخی موارد به صورت مرسله آورده یا به ذکر برخی راویان اکتفا کرده است.
عیون اخبار الرضا (ع) جایگاه ویژهاى در منابع روایى و مجموعههاى حدیث شیعه دارد. یکى از جنبههایى که در این زمینه مىتوان به آن اشاره کرد، پرداختن کتاب به عصمت انبیاست. مىتوان گفت: اگر روایات مربوط به عصمت انبیا از طریق این کتاب به دست ما نمىرسید، چهبسا گفتههاى ائمه(ع)، در این زمینه در پرده ابهام مىماند و پاسخ روشن امام رضا(ع) به شبهههاى مأمون و منتقدین و اندیشمندان فرقههاى گوناگون درباره عصمت پیغمبران، بر ما روشن نبود و شناخته نمىشد.
